Тілге құрмет – елге құрмет

Тәуелсіздікке  қол  жеткізген   сәттен   бастап, еліміз өркениет пен  мәдениет бәйгесінде ілгері кеткен елдердің алды болудың қамын қылып жатыр. Ал, өркениет пен мәдениеттің негізгі қайнар бұлағы – білім. Білімге тіл арқылы жететініміз анық.

Діндар-ақын, фольклоршы, көрнекті Алаш қайраткері – Ғұмар Қараш  «Ана тілін білуден ұлттың білім-өнері табылады. Ана тілін білмей тұрып, ешбір білім-өнер таратуға мүмкін емес. Ең әуелі ана тілін білу қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың білімі де, өнері де өршімейді. Тіл мүмкіндігінше сақталуға тиіс» дейді. Тілі өркендемеген ел ұлттық мемлекет болып салтанат құра алмайды. Тіл – ұлтты тарихи тамырымен тұтастандырып, ұлттың ұйысуына бастайды.

Қазіргі қазақ баласы шет тілдерді қалауынша біле берсін, заманның талабы сол, одан ешкім ұтылмайды. Бірақ, қазақ тілін барша тілден асырып біл! Қадыр ақын айтқандай «Өзге тілдің бәрін біл, Өз тіліңді құрметте!». Осы тұрғыда Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым Халел Досмұхамедұлы «Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш; ана тілін білмей тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – күйініш. Өз тілін білмей тұрып жат тілді еліктей беруі зор хата. Бұл оқығандардың һәм оқушылардың есінен шықпауы керек» дейді. Нағыз қазақ өз ана тілін зор тұтып, бұрынғы асқақ бабалардай рухты болуы керек! Рух – ана тілмен тығыз байланысты құдірет! Рух – ана тілінен тамыр алып, бүкіл жан дүниеңді оятып, ұлт екеніңді сезіндіреді.

Тілге құрмет – алдымен өзіңе құрмет! Ал, ана тілін жетік білмейтіндерге тіл үйрету баршамызға ортақ міндет. Қазіргі жаһандану кезеңінде еліміздің ақпараттық кеңістігін әлемдік стандарттарға сай кеңейте отырып, мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру мақсатында бірқатар бағдарламалар жүзеге асырылып жатқаны анық.

Саған айтам қазақтың қара көзі,

Басталды ғой заманның жаңа кезі.

Үйрет оған өз тілін, ана тілін,

Басқа тілді үйреніп алады өзі – деп қазақтың біртуар ақыны Тұманбай Молдағалиев жырлағандай әр азамат өз жанұясына, балаларына, жақындарына, жолдастарына қазақ тілін үйретіп, ана тілінде сөйлеушілер қатарын көбейтуге үлес қосуы керек. «Ана тілі дегеніміз – сол тілді жасаған, жасап келе жатқан халықтың баяғысын да, бүгінгісін де, болашағын да танытатын, сол халықтың мәңгілік мәселесі. Ана тілін тек өгей ұлдары ғана менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа басады» деп  Ғабит Мүсірепов айтқандай елдің болашағын, тілдің болашағын сақтау баршаның міндеті.

Еркебұлан Ерболатұлы,

Нұр-Сұлтан қаласы

Тілдерді дамыту және архив ісі басқармасы

«Руханият» КММ-нің бөлім басшысы

Тіл – мемлекеттің тұғырлы тірегі.

Тіл – мемлекеттің тұғырлы тірегі

Тіл – ұлттың жаны, рухы. Тіл – елдіктің айбыны мен айбары. Тіл – мемлекеттің тұғырлы тірегі. Осынау асыл қасиеттерді сақтау жолында әр ұрпақ өзіне жүктелген міндеттерін мүлтіксіз атқаруы шарт. Мәңгілігіміздің мәңгілік мәселесімен сабақтас тіл түйткілдері селқостықты көтермейді, немұқрайлықты кешірмейді.

Қазақ тілінің кемелденіп, тұмса табиғатындағы сарқылас әлеуетін танытудағы асқарлы белес – ХХ ғасырдың алғашқы ширегі. Бұл тұста тіліміз руханиятымыздың күретамыры бола отырып, ғылым мен ілімнің өзегіне айналды. Алаш өркениетін айқындаған ұлт зиялыларының іргелі еңбектерімен тіліміз жаңарып жаңғырды. Халел Досмұхамедұлы атап көрсеткеніндей, «Қазақ тілін ғылыммен таныстырып, ғылым жолына салатын заман келді» (Жануарлар. Бірінші бөлім ).

ХХ ғасыр басындағы ұлт руханиятында тіл мәселесі өткір қойылып,  әлеумет жасампаздығының басты өлшемі деп қаралды. Қазақ оқығандары отарланған елінің ертеңгі тағдырын азаттықпен байланыстырғанда, тіл мен әдебиеттің ұлттық болмысты сақтаудағы, өзгелермен теңелудегі маңызын айрықша сезінді. «Ғұмыр жүзінде біздің қазақ тілі өз бәйгесін алар» деген Әлихан Бөкейхан ана тіліміздің руханият, ғылым, саясат саласындағы тұғырын бекітуде тағылымы терең үлгі-өнеге қалдырды.

«Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Дүниеде ешбір тілді бір шешен кісі ойлап шығарған жоқ та, шығара алмайды да. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап, пісіп дүниеге келеді» дейді Ә.Бөкейхан. Қазақ тілін тұрмыс қазанында қайнатып, қандастарын әлемдік ғылым жетістіктерінен ана тілінде сусындауына жол ашқан дегдар Фламмарионның «Астрономия әліпбиі» (1924), Тутковскийдің «Жердің қысқаша тарихы» (1926), Гравенің «Дүниенің құрылысы» (1926) ғылыми еңбектерін қазақшалап басып шығарды.

Ахмет Байтұрсынұлы – «Оқу құралы», «Тіл – құрал», «Әліп-би», «Жаңа әліппе», «Баяншы», «Сауат ашқыш», «Тіл жұмсар» атты ана тілімізде алғашқы оқулықтар, «Оқу құралы» (Т.Шонанұлымен бірге) әдістемелік оқу құралымен қазақ тіл білімінің негізін қалады. «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі» («Тіл – құрал (қазақ тілінің сарфы») Бірінші жылдық Орынбор – 1914) деп білді.

«Педагогика» (1919) кітабын жазған Ғұмар Қараштың «Тіл – әдебиет», «Ұлт һәм туған тіл» (патшалық һәм бостандық заманында) мақалалары ұлттың ұлт болып қалуындағы ана тілі, әдебиетінің маңызын талдауымен және осы істерде қолға алынар мәселелерді нақты қарастыруымен құнды.

Қайраткер «Бір кеуде – пенденің дүниеде жасауы, бар болып тұруы үшін жан – рух керек. Бір халық, бір елдің де дүниеде бір милләт, ел болып жасауы, тірлік етуі үшін тіл керек, әдебиет керек. Жансыз кеуде дүниеде жасай алмас, шіріп, топыраққа айналып жоқ болар! Тілі, әдебиеті болмаған милләттің де тап сол жансыз кеудеден айырмасы болмас, өзіне айырым әдебиеті болмаған милләттер де дүниеде жасай алмас» деп ұлт пен ұлттық рух жасампаздығын тілді сақтау тұрғысынан түсіндіреді.

Ана тілін дамыту арқылы ғана білім-өнерді шынайы игеру, әдебиетті өркендету жемісті болатынын: «…Ең әуелі ана тілі қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін бімей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың.Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың білімі де, өнері де өршімейді.

Тіл сақтауға мүмкін болғанда, тіл сақталуға тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаған боламыз» деп жеткізеді.

«Тәрбиеге жетекші» (1924), «Психология» (1926), «Жан жүйесі мен өнер таңдау» (1926), «Комплекспен оқыту жолдары» (1929) іргелі еңбектерімен қазақ ғылымында педагогика, психология ілімдерінің негізін қалап, тың ізденістер мен жаңа бағыттарға жол ашқан Жүсіпбек Аймауытұлы

«Қазақ жоғалса, тілі де жоғалады: жасаса, өркендесе, тілі де өркендейді» (Жазу мәселесі туралы соңғы сөз) деген ұлағатын айтты.

«Бастауыш мектепте ана тілі» (1923), «Сауатты бол» (1926) әдістемелік оқу құралы, «Педагогика» (1922) еңбектерімен қазақ руханиятындағы алтын ғасырды сомдау үрдісінен табылған Мағжан Жұмабайұлының туған тіл хақындағы толғаныстары да өміршең.

«Бір ұлттың тілінде сол ұлттың сыры, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрініп тұрады. Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түндей тымық, біресе құйындай екпінді тарихы, сар далада үдере көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр» деген қалам қайраткері ұлт тілін сақтаудың маңызын тереңнен түйсінді. «Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес. Ондай ұлт құрымақ. Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болу. Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді» (Педагогика), «Дұрысы, мектебімізде ана тілі әлі дұрыс негізге құрылған жоқ. Осы күнгі мектеп баласы ана тіліне өзінің тілі емес, мұғалімнің тілі деп қарайды», «Мектептегі ана тілі – барлық білімнің негізі һәм басқышы» (» (Бастауыш мектепте ана тілі) деген алаң көңілін айтқанда, көркем аудармалары, ғылыми еңбектерімен қазақ тілінің әлеуетін еселеуде аянып қалмады.

Қазақ тіл білімінің дамуына «Оқу құралы» (Жаупропалықтар үшін) 1-бөлім, «Жауропалықтар үшін ІІ жылдық оқу құралы» еңбектері, «Қотыр сөздер», «Қазақша-орысша тілмаш туралы түсініс», «Дұрыс па? Бұрыс па?», «Қазақша ай аттары», «Жат тіл оқыту әдісі»  мақалаларымен зор үлес қосқан Қошке Кемеңгерұлы «Мектеп қай тілде болу керек?» деген мәселені өткір көтерді.

Түйіп айтқанда, Алаш қайраткерлері ұлт тілін білім мен ғылымның тіліне айналдыруда тарихи қызмет атқарды. Тіл – мемлекеттің тұғырлы тірегі екенін іргелі еңбектері, жанкешті қоғамдық қызметтерімен дәлелдеп кетті. Осынау өміршең өнегеден тәлім, тағылым алу – ұрпақ парызы.

Сағымбай Жұмағұл. Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ профессоры.

Қайрат Рысқұлбеков көшесі – Kairat Ryskulbekov street – улица Рыскулбекова

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Қожаберген жырау көшесі – Kozhabergen zhyrau street – Улица Кожаберген жырау

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Шәймерден Қосшығұлұлы көшесі – Shaimerden Kosshygiluly street – Улица Шаймердена Косшыгулулы

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Төле би көшесі – Tole bi street – Улица Толе би

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Әлия Молдағұлова көшесі – улица Алии Молдагуловой – Aliya Moldagulova street

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Сүйінбай ақын көшесі – Suyunbai akyn street – Улица Суюнбай акына

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Күләш Байсейітова көшесі – Kulyash Baiseitova street – Улица Куляш Байсеитовой

Қала көшелері. Атауларының сыры.

Шыңғыс Айтматов көшесі – Aytmatov street – Улица Айтматова

Қала көшелері. Атауларының сыры.